Het Gescheurde Contract: Van de Blaren van de Wederopbouw naar de Kille Schaduwmacht
Als ik tegenwoordig de media erop nasla of het politieke theater in Den Haag volg, bekruipt me steeds vaker een gevoel van diepe vervreemding. Onze generatie — de naoorlogse generatie — ligt al een tijdje onder een vergrootglas. We worden geframed als degenen die 'te groot wonen' of 'te veel bezitten'. Maar de werkelijkheid van hoe wij zijn gevormd, en wat er met bloed, zweet en blaren is opgebouwd, of loodzware offers die zijn gebracht om dit land uit de klei te trekken, lijken wel met opzet uit het maatschappelijke geheugen gewist. Pensioenen en spaarpotten voor de oude dag verdampen en zelfs de AOW is niet meer zo vanzelfsprekend. Alsof de oudjes parasiteren op de samenleving wordt er stelselmatig vanuit de politiek een vreselijk beeld gecreëerd van profiteurs met grijze haren die een ballast zijn voor het systeem.
Vlak na de Tweede Wereldoorlog was het maatschappelijke contract tussen burger en politiek helder en ongeschreven. Er was één gezamenlijk doel: de schouders eronder, het land opbouwen en zorgen dat ons nageslacht het beter zou krijgen dan wij. Mijn grootouders hadden de ontberingen van de Eerste Wereldoorlog, de Spaanse griep en de Aardappeloproer en de Tweede Wereldoorlog overleefd. Mijn ouders droegen de diepe schok en het trauma van de Duitse bezetting met zich mee. Ik hoef hier niet uit te leggen welke ellende het nationaal socialisme had veroorzaakt destijds. Toen zij na 1945 naar de stembus liepen, deden ze dat met een gerust en hoopvol hart. Er was een blind, bijna heilig vertrouwen in het landsbestuur. Men geloofde dat de overheid er zat voor het volk.
Maar hoe leg je dat uit aan een nieuwe generatie? Het is een bijna onmogelijke opgave. Als je wordt geboren op een aarde die bedekt is met dertig centimeter water, dan weet je immers niet beter. Dan is dat water jouw realiteit. Je kunt de droge grond niet missen als je er nooit op hebt gelopen, hoe hard de oudere generaties ook roepen dat het vroeger anders was. Het is net zo onvoorstelbaar als de verhalen van mijn eigen grootouders, die door twee wereldoorlogen heen waren geleefd. Ik hoorde hun verhalen tot vervelens toe — verhalen die je niet op school kreeg — maar pas veel later drong de rauwe betekenis echt tot me door.
Het is diepgewortelde psychologie: een stap terug doen doet veel meer pijn dan op de bodem geboren worden. En wij, de naoorlogse generatie, zien dat we collectief die stap terug moeten doen, keer op keer.
Wanneer ik mijn ogen sluit, ben ik weer dat jongetje in de jaren '60. We woonden met een gezin van zeven in een piepkleine Philips-arbeiderswoning. Pas op latere leeftijd begon ik te beseffen dat ons gezin destijds in diepe armoede leefde. Dat is het wonderlijke: destijds voelde dat helemaal niet zo. Wij hadden voor ons gevoel niets te klagen. Luxe was een woord dat we niet kenden. Er was geen badkamer, geen douche, en de wc was een houten hokje in de achtertuin met een hartje in de deur. Onze 'wasmachine' was een houten tobbe met een zwengel. We sliepen onder de dakpannen. Mijn broers en ik in een tweepersoons bed dat maar net in de kamer paste en de meiden op stapelbedden in een andere kamer. De jongste zus in een klein bedje aan het voeteneind van het bed van onze ouders. En als het vroor dan vroor het ook in onze slaapkamer. We gingen dan slapen met kruiken die gemaakt waren van hulzen van kanonskogels. En als er stuifsneeuw viel dan kwam dat tussen de pannen door naar binnen. Een rijmspoor ’s morgens op de dekens van onze ademhaling.
Mijn vader, een stratenmaker die ook in de Limburgse mijnen en aan de productielijn van Philips had gezwoegd, was een man van de praktijk. Hij klaagde niet; hij bouwde. Hij monteerde een elektromotor op de zwengel van moeders houten wastobbe om haar werk lichter te maken. Hij timmerde zelf een wc onder de trap en knutselde een douche in elkaar in de achtertuin. Het water werd verwarmd via een fles butaangas en een kleine geiser, waarvan het waterleidingwerk in de winter onherroepelijk kapot vroor als we het niet op tijd aftapten. De buren vonden een wc in huis destijds maar een 'onsmakelijk idee', maar mijn vader keek vooruit. Hij verbeterde het leven van zijn gezin met zijn eigen handen.
De tucht en de tederheid van de keukentafel
Ons gezinsleven speelde zich af rond de grote tafel in de keuken. De voorkamer met het glas-in-lood was koud en gereserveerd voor 'belangrijk bezoek', zoals de pastoor en de kruik jenever. In de keuken deden we ons huiswerk, speelden we spelletjes en hield moeder haar kroost in het oog.
De keukentafel was ons ontmoetingspunt. Daar werden wel en wee besproken. Daar aten wij en daar werd voorgelezen uit boeken. Als het seizoen aanbrak voor de oogst dan werkten wij samen aan die tafel.
De hele familie hielp mee om de wintervoorraad veilig te stellen. Die voorraad kwam vooral uit onze moestuin. Urenlang aan de snijbonenmachine draaien of erwten doppen. En dat gebeurde allemaal aan die grote keukentafel. De kelder stond vol met weckpotten vol bonen, erwten en bieten uit eigen tuin en het aardappelhok was voor de winter gevuld. De konijnen, kippen in de ren, de duiven en de geit - en soms een varken - waren geen huisdieren, ze waren onze voorraadkast. De kolenhokken werden gevuld met twee mud eierkolen en briketten om de kachel 's nachts brandend te houden. Het was een sober leven, strak geregisseerd door de seizoenen en het weer, maar het bood een enorme geborgenheid. We wisten precies wat we aan elkaar hadden.
Wanneer het najaar aanbrak, moesten mijn broer en ik de moestuin in. Twee spaden diep omspitten, zware stalmest erdoorheen jagen. Dat was loodzwaar fysiek werk voor jonge benen. Maar we zeurden niet. We deden het gewoon. Een bedankje was niet nodig; meehelpen hoorde erbij. En als vader zei: "Ga nu ook de tuin van de buurman omspitten, want die is slecht ter been," dan liepen we met de spade over de schouder naar de buren. Zonder gemaar. Dat was de informele infrastructuur van onze gemeenschap: we pasten op elkaar, we zorgden voor elkaar en we overleefden samen door liefde en tucht, niet door grote woorden.
Dat was de geest van toen. De hele samenleving deelde één gemeenschappelijk standpunt: de schouders eronder om het vaderland in te richten zodat ons nageslacht een beter leven zou hebben. Er werden offers gebracht. Destijds had men nog een nagenoeg blind vertrouwen in het landsbestuur, voor zover we destijds geïnformeerd konden worden. Men liep met een gerust hart naar de stembus. We dachten dat we samen aan dezelfde kar trokken.
De omslag naar het papieren model
Mijn vader bouwde met zijn handen, gedreven door de rauwe praktijk. Hoe cynisch is het contrast met de wereld van nu. Dat solide fundament van tucht en zelfvoorzienendheid is stapsgewijs ingewisseld voor een kille managementmachine. Het onderwijs is opgeofferd aan ideologie en bureaucratische regelzucht, wat resulteert in een stagnerend systeem dat discipline uit het oog is verloren. Met de invoering van de Mammoetwet in 1968 moesten we ineens 'nivelleren'. Iedereen moest gelijke kansen krijgen. Een prachtig ideologisch streven, maar de uitwerking was cynisch: in plaats van de lat hoog te leggen en kinderen op te tillen, werd het onderwijs aangepast aan het gemiddelde. Basisvaardigheden werden 'ouderwets'. Vandaag de dag zien we de bittere realiteit: vijftienjarigen die functioneel analfabeet van school komen.
Het blinde vertrouwen van onze ouders is omgeslagen in een diepe, gerechtvaardigde achterdocht vandaag de dag. Het maakt tegenwoordig immers niet meer uit op wie je stemt; de politieke koers dendert onverstoorbaar dezelfde richting op. Het maatschappelijke contract is niet zomaar gescheurd; het is door een kille, ideologische elite ritueel verbrand
We kijken naar een façade. Een schijndemocratie waarin de stem van het volk vakkundig buitenspel is gezet. Het maakt tegenwoordig nagenoeg niets meer uit wat de verkiezingsuitslag is; regeringen worden recht tegen de verkiezingsuitslag in gevormd via achterkamertjes en coalitiedeals. Gekozen ministers fungeren als passanten met een 'schoenstrikdiploma', terwijl een onverplaatsbaar overheidsbolwerk van topambtenaren en lobbyisten via de achterdeur de lakens uitdeelt.
De huidige politiek meet onze welvaart allang niet meer aan menselijk welzijn, cultuur of gemeenschapszin. Alles wordt gereduceerd tot kille statistieken: het Bruto Binnenlands Product (BBP) en abstracte rekenmodellen. Als twee buren vroeger gratis voor elkaar kookten of op elkaars kinderen pasten, telde dat voor de economie niet mee. Als diezelfde buren nu allebei veertig uur of meer móeten werken om de torenhoge vaste lasten te betalen, hun kinderen naar de commerciële opvang brengen en eten bestellen via een app, 'groeit' de economie met duizenden euro's. Maar de burger blijft achter met tijdsarmoede en stress.
Ondertussen is de overheid bezeten van regelzucht, terwijl ze haar kerntaken heeft losgelaten. Vroeger kon een arbeider op één inkomen een gezinswoning kopen en zijn gezin onderhouden. Vandaag de dag is een huis onbetaalbaar geworden voor starters, die noodgedwongen tot hun dertigste op een zolderkamer bij hun ouders blijven hangen. De overheid bemoeit zich tegenwoordig met de kleinste details op de vierkante meter. Je hebt bijna een bouwvergunning nodig voor een windscherm op je eigen erf, of je moet betalen om in het bos te wandelen. Maar haar grondwettelijke kerntaken, zoals volkshuisvesting en bestaanszekerheid, heeft ze volledig uit handen gegeven. Dit beleid is weggemoffeld achter internationale verdragen, bureaucratische modellen en ongekozen ambtenaren. Zelfs rechters bepalen tegenwoordig via gesubsidieerde actiegroepen het beleid. Een perfecte politieke paraplu waar men zich achter kan verstoppen. De afbraak van cultuur, bestaansrecht en het sociale vangnet wordt zonder pardon uitgevoerd.
Het loeiende luchtalarm van het debat
Wie kritische vragen stelt of cijfers op tafel legt, wordt direct strategisch gelabeld om de discussie dood te slaan.
Dit is wat deze situatie pas echt destructief maakt, dat de ruimte voor het vrije, nuchtere gesprek systematisch is vernietigd. Vroeger schudden we elkaar de hand of streden we op de inhoud. Tegenwoordig, als je de moed hebt om harde cijfers, fysieke realiteit of het gezonde verstand van vroeger op tafel te leggen, word je niet meer inhoudelijk bestreden. Men grijpt direct naar de effectiefste censuurmethode van deze eeuw: het strategisch labellen. Of het nu gaat over de mislukking van het onderwijsbeleid, de spagaat van jonge gezinnen, de gigantische belastingen of de onhoudbare druk op de woningmarkt: zodra je de vinger op de zere plek legt, rinkelen de alarmbellen in de media en de politiek. Er wordt zóveel herrie gemaakt dat het inhoudelijke gesprek onmogelijk wordt gemaakt.
Zodra je zegt dat de keizer geen kleren aan heeft, loeit het maatschappelijke luchtalarm. Je krijgt direct het etiket 'complotgekkie', 'extreem' of erger opgeplakt, puur om de discussie dood te slaan en een verstikkende zelfcensuur af te dwingen. Het is de ultieme reflex om de status quo te beschermen van een falend systeem dat de rauwe, fysieke realiteit van de burger niet onder ogen durft te zien.
Ik bekijk dit alles tegenwoordig van een grote afstand, vanuit de tropische hitte van São Luís in Brazilië. Al ruim 25 jaar. Het agressieve klimaat hier vreet aan mijn oude cd-roms en harde schijven — een stille herinnering dat technologie vergankelijk is. Maar mijn externe geheugen, de duizenden handgeschreven en getypte verhaaltjes die ik vanaf mijn tienerjaren heb bewaard, blijft veilig.
Zij herinneren mij aan wie we waren en wat we hebben geleerd. Het was een tijd zonder materiële luxe, maar met de absolute, onbetaalbare luxe van verbondenheid, overgave en de liefde om samen te overleven. Geen enkel modern rekenmodel, geen enkele (ongekozen) achterdeurpoliticus kan die waarheid uitwissen. Het land is met onze handen opgebouwd, en het zal pas stoppen als de fysieke realiteit zich niet langer laat manipuleren door politieke spelletjes.
Phoenix Pensador
